top of page

Çocuklarda Kaygı: Ebeveynler İçin Kanıta Dayalı Rehber

4 Ağu
10 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 20 Eki

Kaygılı çocuğa ne yapılır?
Kaygılı çocuğa ne yapılır?

Çocuğumuz kaygılandığında biz de kaygılanırız. Akşam yemeğinde okula gitmek istemediğini söylediğinde, gece üçüncü kez odamıza geldiğinde, doğum günü partisinin kapısında elimizi bırakmadığında içimizden aynı iki soru geçer: Bu normal mi? Ben ne yapmalıyım? Bir de pek yüksek sesle sormadığımız üçüncü bir soru vardır: Acaba ben mi bir yanlış yaptım?

Bu yazıda bu üç soruya da cevap vermeye çalışacağım. Kaygının hangi yaşta ne kadar normal olduğunu, normalle sorun arasındaki çizginin nereden geçtiğini, biz anne babaların en iyi niyetlerle kaygıyı nasıl büyütebildiğimizi ve evde neler yapabileceğimizi anlatacağım. Söyleyeceklerimin arkasında uluslararası araştırmalar var, kaynakları yazının sonunda bulabilirsiniz. Ama bunları yalnızca makalelerden öğrenmedim; yıllardır danışma odasında çocuklarla ve aileleriyle birlikte görüyorum.

Çocuklarda kaygı sandığımızdan yaygın

Kaygı, çocuklukta en sık karşılaşılan duygusal zorluk. 27 ülkede yapılmış 41 araştırmayı bir araya getiren bir çalışmaya göre dünyada her yüz çocuktan altı yedisi gündelik hayatını etkileyecek düzeyde kaygı yaşıyor (Polanczyk ve arkadaşları, 2015). Başlangıç yaşı da erken. Yetişkinlere belirtilerinin ne zaman başladığını soran geniş bir araştırmada, kaygı bozukluğu yaşayanların yarısında belirtiler 11 yaşından önce başlamıştı (Kessler ve arkadaşları, 2005). İnsanların geriye dönüp hatırladıklarına dayandığı için bu rakamı biraz ihtiyatla okumak gerekiyor, ama gösterdiği yön başka çalışmalarla da örtüşüyor: kaygı çoğu zaman ilkokul yıllarında başlıyor.

Bunu bilmek bir yandan da rahatlatıcı. Çocuğunuzda gördüğünüz şey nadir değil ve tek nedeni siz değilsiniz. Kaygının ortaya çıkmasında çocuğun mizacı, genetik yatkınlık, yaşadığı olaylar ve çevresi birlikte rol oynuyor. Kendimizi suçlamak çok kolay; eşimiz, kendi anne babamız, okuduğumuz yazılar bu konuda bize zaten yeterince yardımcı oluyor. Oysa suçluluk duygusu bize bir şey kazandırmaz, işimize yarayacak olan ne yapabileceğimizi bilmektir.

Hangi korku hangi yaşta normal?

Kaygının kendisi bir sorun sayılmaz, büyümenin bir parçasıdır. Her yaşın kendine göre korkuları vardır ve bunlar çoğu zaman çocuğun dünyayı yeni yeni anlamaya başladığının işaretidir.

Sekiz on aylık bebek yabancı yüzlerden kaçmaya başlar, çünkü artık tanıdıkla yabancıyı ayırt edebiliyordur. Hemen ardından ayrılık kaygısı gelir; Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi bunu yaklaşık sekiz aylıktan okul öncesi dönemin sonuna kadar sağlıklı ve beklenen bir gelişim özelliği olarak tanımlar. Dört altı yaş canavarların, karanlığın, gök gürültüsünün yaşıdır; hayal gücü gerçeği sınama becerisinden hızlı geliştiği için korkular da hayalidir. Yedi yaşından sonra korkular gerçekçileşir: hastalık, kaza, hırsız, sevdiği birini kaybetmek. Ergenliğe yaklaşırken de sahneye akranların gözü çıkar; rezil olmak, dışlanmak, başarısız görünmek bu dönemin korkularıdır.

Bir yaşın tipik korkusunun bir sonraki yaşta azalmasını bekleriz. Azalacağına yerleşip büyüyorsa korkunun neyle ilgili olduğuna bakmak yetmez, çocuğun hayatını ne kadar daralttığına bakmak gerekir.

Duygu Treni: kaygıyı çocuğa anlatmanın bir yolu

Kaygıyı çocuğa anlatırken en zor şey, onu kötü bir şeymiş gibi sunmadan konuşabilmektir. Oysa kaygı bizi korumak için çalışan bir uyarı sistemidir. Luna'nın Parkı oyununda bu sistemi çocuğun anlayabileceği bir sıraya koymak için Duygu Treni'ni kullanıyoruz. Trenin beş durağı var. Merak bize "bak, keşfet" der ve yeni olana yaklaştırır. Endişe "dikkat et" der. Kaygı "önlem al" der; sınava çalıştıran, çantayı iki kere kontrol ettiren odur. Korku "uzaklaş" der ve gerçek tehlikede bedeni harekete geçirir. Dehşet ise "dur" der; kaçmanın mümkün olmadığı anlarda beden donar kalır.

Bunun bir benzetme olduğunu, bilimsel bir sınıflandırma olmadığını da bilmek gerekiyor. Psikoloji literatüründe bu duygular tek bir hat üzerinde dizilmez. Bilimin yaptığı asıl ayrım tehdidin niteliğiyle ilgilidir: korku şu an karşımızda duran belli bir tehlikeye verilen anlık tepkidir, kaygı ise gelecekte olabilecek belirsiz bir tehlikeye karşı sürekli tetikte olma halidir. Köpek üstüme geliyorsa korkarım; yarın sokakta bir köpekle karşılaşırsam ne olur diye düşünüp duruyorsam kaygılanırım.

Trenin işe yaradığı yer, çocuğa bir dil vermesidir. "Korkma" demek yerine "Şu an trenin hangi durağındasın?" diye sorduğumuzda duyguyu yok saymadan adını koymayı öğretiyoruz. Biraz aşağıda anlatacağım gibi, adını koymak kendi başına işe yarayan bir adım.

Ergen çocuğu olanlara da küçük bir not düşeyim. Duyguları birbirinden ayırt edebilme becerisi çocukluktan ergenliğe doğru azalıyor, on beş on altı yaş civarında en alt noktaya iniyor, sonra yeniden yükseliyor (Nook ve arkadaşları, 2018). Bu çalışmada aynı gençler yıllar boyu izlenmedi, farklı yaşlardaki gençler bir arada karşılaştırıldı. Yine de ergeninizin "bilmiyorum, kötüyüm işte" demesinin bir gerileme olmayabileceğini, beklenen bir dönem olabileceğini düşündürüyor.

Normal kaygı ile kaygı bozukluğu arasındaki çizgi

Anne babanın evde bakabileceği en anlamlı ölçüt, uzmanların da öne çıkardığı şey, kaygının çocuğun hayatına ne yaptığıdır. Kendinize "Çocuğum ne kadar kaygılı?" diye sormak yerine "Kaygı, çocuğumun yapmak istediği ya da yapması gereken şeylerin önüne geçiyor mu?" diye sorun. Okula gitmesini, sınıfta kalmasını, arkadaş edinmesini, doğum gününe gitmesini, kendi yatağında uyumasını engelliyor mu? Evin düzenini onun kaygısına göre kurmak zorunda kalıyor musunuz? Bir şeyleri sırf kaygı yüzünden hep yapmadan mı geçiyor?

Tanı koymak elbette ayrı bir iş. Uzman belirtilerin türüne, sayısına, şiddetine ve süresine de bakar; yaygın kaygı bozukluğu için örneğin belirtilerin en az altı ay sürmesi aranır. Ama anne babanın altı ay beklemesine gerek yok. Çocuğun dünyası küçülüyorsa, süreyi beklemeden destek almak gerekir.

Kaygı nasıl büyür?

Kaygının büyüme yolu şaşırtıcı derecede basittir ve her seferinde aynı şekilde işler. Çocuk bir şeyden korkar ve ondan kaçar. Kaçtığı anda rahatlar. Beyin bu rahatlamayı not eder: kaçmak işe yaradı. Bir dahaki sefere kaçma isteği daha güçlü, korku da daha büyük gelir, çünkü çocuk korktuğu şeyin sandığı kadar kötü olmadığını hiçbir zaman yaşayıp görme fırsatı bulamaz. Kaçmak kısa vadede iyi gelir, uzun vadede kaygıyı besler.

İşin bize dokunan tarafı burada başlıyor. Literatürde buna aile uyumlanması deniyor: ailenin, çocuğun kaygısını azaltmak için kendi gündelik hayatını değiştirmesi. Çocuğun yerine konuşmak, uyuyana kadar yanında yatmak, korktuğu yerlere hiç götürmemek, günde on kere "hiçbir şey olmayacak, söz veriyorum" demek. Bunların hepsini sevgiyle yaparız ve hepsi çocuğa aynı mesajı verir: Bu gerçekten tehlikeli ve sen tek başına baş edemezsin. Saçımızı süpürge ederek çocuğumuzu korumaya çalışırken farkında olmadan korkusunu büyütüyor olabiliriz.

Anne baba olarak ne yapabiliriz?

Bu konuda bana en çok umut veren araştırma Yale Üniversitesi'nden geliyor. Eli Lebowitz ve ekibi 7 ile 14 yaş arasındaki 124 kaygılı çocuğu iki gruba ayırdı. Bir gruptaki çocuklar 12 hafta boyunca bilişsel davranışçı terapi aldı. Öbür grupta çocuklar seanslara hiç girmedi, yalnızca anne babalar geldi. Sonunda anne babayla yürütülen program, çocuğun bizzat katıldığı programdan geri kalmadı; üstelik ailenin kaygıya uyumlanması bu grupta daha çok azaldı (Lebowitz ve arkadaşları, 2020).

Bunu okurken bir şeyi de bilmek gerekiyor. SPACE adlı bu program, eğitim almış bir uzmanın el kitabına bağlı kalarak 12 oturumda yürüttüğü yapılandırılmış bir tedavi. Aşağıda yazdıklarım bu yaklaşımın mantığından besleniyor, ama evde uygulanan birkaç ilke ile bir tedavi programı aynı şey sayılmaz ve aynı sonucu vereceği de gösterilmiş değil. Yine de bulgunun söylediği çok önemli: çocuğun kaygısının seyrini değiştirebilecek kaldıraç büyük ölçüde bizim elimizde.

Yaklaşımın özü iki kelimede toplanıyor: destek ve güven.

Destek, çocuğun duygusunu görmek ve adını koymaktır. "Bunun seni çok korkuttuğunu görüyorum" cümlesi, "korkacak bir şey yok" cümlesinden hem daha doğru hem daha işe yarar. Duyguya ad koymak kendi başına bir düzenleme aracıdır. Yetişkinlerle yapılan beyin görüntüleme çalışmaları, bir duyguyu kelimeye dökmenin beynin alarm merkezi sayılan amigdalanın etkinliğini azalttığını gösteriyor (Lieberman ve arkadaşları, 2007). Örümcekten korkan 88 yetişkinle yapılan bir başka çalışmada da duyguyu adlandırmak, bedenin korku tepkisini en çok yatıştıran yöntem çıktı. İlginç olan, katılımcıların kendilerini daha az korkmuş hissettiklerini söylememeleriydi; değişim bedende ölçüldü (Kircanski ve arkadaşları, 2012).

Güven ise çocuğun baş edebileceğine inandığımızı ona göstermektir: "Zor olacak, biliyorum. Ve sen bunu yapabilirsin." Destek olmadan güven zorlamaya döner, güven olmadan destek de çocuğu kaçmaya kilitler. İkisi birlikte çalışır.

Gündelik hayatta bu ne demek? Önce kaçınmayı beslemeyiz ama zorlamayız da. Adımları küçültürüz. Doğum gününe girmek çok zorsa önce kapıda beş dakika dururuz, sonra on dakika. Kaçmanın yerine yavaş yavaş yaklaşmayı koyarız.

Sonra sürekli güvence vermeyi bırakırız. "Bir şey olmayacak" cümlesini günde on kez söylüyorsak o cümle artık bir sakinleştiriciye dönüşmüştür ve etkisi her seferinde biraz daha kısalır. Onun yerine "Bunu daha önce konuşmuştuk, sen ne düşünüyorsun?" diye sorabiliriz.

Kendi kaygımızla da ilgilenmemiz gerekiyor. Çocuklar tehlikeyi anne babanın yüzünden okur. Bizim telaşımız, söylediğimiz bütün güzel cümlelerden daha yüksek sesle konuşur.

Soruları dar tutmamak da iyi olur. Her akşam "Bugün okulda kaygılandın mı?" diye sormak sohbeti kaygının etrafında döndürür ve çocuğa gününü kaygı üzerinden özetlemeyi öğretir. "Bugün nasıl geçti, en güzel anın neydi, en zor anın neydi?" diye sormak genellikle daha çok şey getirir. Bu bir araştırma bulgusu sayılmaz, klinikte edindiğimiz bir alışkanlık.

Yaklaşan bir olayı ne zaman haber vereceğimiz de çocuğa göre değişir. Bazı çocuklar önceden bilmekten rahatlar, bazıları için erken haber uzun bir bekleme kaygısına dönüşür. Burada kendi çocuğunuzu gözlemlemekten başka yol yok. Önceden söyleyecekseniz kısa ve somut söyleyin: "Çarşamba sabahı gideceğiz, koltuğa oturacaksın, doktor dişlerine bakacak." Bekleme kaygısını büyüten şey belirsizliktir.

Bedeni yavaşlatmayı öğretmek de işe yarıyor. Yavaş nefes ve kas gevşetme gibi bedeni yatıştıran teknikler, bedeni hızlandıran yöntemlerin aksine, kaygı ve öfke araştırmalarında en tutarlı sonuç veren yaklaşımlar arasında. Ortalama yedi yaşındaki 342 çocukla gündelik ortamlarda yapılan bir deneyde, bir dakikalık rehberli nefes videosu izleyen çocukların kalp atışı yavaşladı, izlemeyenlerde bir değişiklik olmadı (Obradović ve arkadaşları, 2021). Burada ölçülen o anki bedensel uyarılmaydı, kaygının uzun vadede azalıp azalmadığına bakılmadı. Araştırmacıların uyarısı da önemli: çocuğa "derin nefes al" demek yetmiyor, nefesi ona göstermek ve birlikte çalışmak gerekiyor.

Bütün bunları sakin zamanlarda çalışın. Kaygı tavan yapmışken yeni bir şey öğrenilmez. Nefes de, duygu kelimeleri de, oyun da sakin anlarda öğrenilir; kriz anında çocuk ancak daha önce öğrendiğini kullanabilir.

Bu araçları kâğıda dökmek isteyenler için ücretsiz bir Endişe Çalışma Seti hazırladık. İçinde endişe canavarı sayfası, 5-4-3-2-1 alıştırması ve çocuğun kesip katlayarak kendi endişe kutusunu yapacağı bir şablon var.

Oyunla kaygı üzerine çalışmak

Çocuklar kendi korkularını doğrudan anlatmakta zorlanırlar. Bir oyun karakterinin korkusunu anlatmak ise çok daha kolaydır, çünkü arada güvenli bir mesafe vardır.

Bu sezginin araştırmada da bir karşılığı var. İtalya'da 110 ikinci sınıf öğrencisiyle yapılan bir çalışmada çocuklarla iki ay boyunca haftada iki kez resimli öyküler üzerinden duygular hakkında yapılandırılmış sohbetler yapıldı, kontrol grubundaki çocuklar ise resim çizdi. Sohbet eden çocukların duyguları anlama becerisi belirgin biçimde arttı ve bu fark altı ay sonra kaybolmak bir yana daha da büyümüştü (Ornaghi ve arkadaşları, 2014). Bu çalışmada bir oyun ölçülmedi, ölçülen yapılandırılmış konuşmanın kendisiydi. Dijital oyunlar üzerine yapılmış bir meta-analiz de benzer bir şey söylüyor: grup halinde ve birden fazla oturuma yayılarak oynanan oyunların öğrenme üzerindeki etkisi, tek başına ve tek seferde oynananlardan belirgin biçimde büyük çıkmış (Wouters ve arkadaşları, 2013). Orada ölçülen şey öğrenmeydi, ama iki çalışmadan çıkardığım ders aynı. İşe yarayan şey oyunun parlaklığı değil, içindeki yapı. Sırası belli, bir beceriye ayrılmış, o becerinin adının açıkça konduğu, birlikte ve tekrar tekrar oynanan çalışmalar sonuç veriyor.

Luna'nın Parkı'nı bu ilke üzerine kurduk. Her etap ayrı bir beceriye ayrılmış: düşünceleri fark etmek ve destek istemek, duyularla ana dönmek, bedenin sinyallerini tanımak, beklenmedik duruma uyum sağlamak, belirsizlikle baş etmek. Şunu da eklemem gerek: yukarıdaki araştırmaların hiçbiri Luna'nın Parkı üzerinde yapılmadı. Oyunun kaygıyı azalttığını söyleyebilmek için onu doğrudan inceleyen bir çalışma gerekir ve böyle bir çalışma henüz yok. Bir kutu oyunu tedavi değildir; ailenin ve uzmanın elinde, çocukla kaygı üzerine konuşmayı kolaylaştıran bir araçtır.

Ne zaman uzman desteği gerekir?

Şu durumlarda beklemeyin:

  • Kaygı okulu, arkadaşlıkları ya da uykuyu belirgin biçimde etkiliyorsa

  • Çocuk giderek daha çok şeyden kaçınıyor, dünyası daralıyorsa

  • Karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı gibi şikâyetler sık tekrarlıyor ve doktor bir neden bulamıyorsa

  • Panik ataklara benzeyen nöbetler yaşıyorsa

  • Evin bütün düzeni çocuğun kaygısının etrafında kurulmaya başladıysa

  • Çocuk kendine zarar vermekten ya da ölmekten söz ediyorsa; bu durumda hiç beklemeden

Sevindirici olan, çocukluk kaygısında işe yaradığı gösterilmiş tedavilerin bulunması. Cochrane'in 87 çalışmayı kapsayan geniş derlemesinde, bilişsel davranışçı terapi alan çocukların yaklaşık yarısı tedavinin sonunda artık kaygı bozukluğu tanısı almıyordu; tedavi için sırada bekleyen çocuklarda bu oran beşte birin altındaydı (James ve arkadaşları, 2020). Aynı derlemenin daha az konuşulan bir bulgusu da var: bu tedavinin olağan bakımdan ya da başka yöntemlerden daha iyi olduğunu söyleyecek kadar kanıt bulunamadı. Kısacası hiçbir şey yapmamaktan çok daha iyi olduğunu biliyoruz, her şeyden daha iyi olduğunu bilmiyoruz.

Erken alınan destek hem çocuğun hem ailenin yükünü hafifletir. Üzerine gidilmeyen kaygı, kendi kendine küçülmeyi pek sevmez.

Son bir söz

Kaygıyı çocuğumuzun hayatından tamamen silemeyiz, silmemiz de gerekmez; o, çocuğumuzu hayat boyu koruyacak sistemin bir parçası. Bizim yapabileceğimiz, çocuğumuz onunla yaşamayı öğrenirken yanında durmak, korkusunu ciddiye alıp onun yerine yaşamamak. Çocuklarımız korkularıyla nasıl baş edileceğini bizim anlattıklarımızdan çok, kendi korkularımızla nasıl baş ettiğimizi görerek öğrenecekler.

Sık sorulan sorular

Çocuğumun kaygısı benim yüzümden mi?

Hayır. Kaygıda mizaç ve genetik yatkınlık çok belirleyici, hiçbir anne baba davranışı tek başına kaygı bozukluğu yaratmaz. Ama bizim davranışlarımız kaygının seyrini değiştirir. Bu aslında iyi bir haber, çünkü değiştirebileceğimiz taraf orası.

"Korkacak bir şey yok" demek yanlış mı?

Kötü niyetli bir cümle olmadığı belli, ama işe yaramıyor. Çocuğun o anda hissettiğiyle çelişiyor ve çocuk anlaşılmadığını düşünüyor. Onun yerine duyguyu kabul edip baş edebileceğine güvendiğinizi söyleyin: "Bunun sana zor geldiğini görüyorum ve bununla baş edebileceğini biliyorum."

Kaygılı çocuğu zorlamalı mıyım?

Zorlamak da kurtarmak da işe yaramıyor. Adımları çocuğun kaldırabileceği kadar küçültmek ve her adımda yanında olmak işe yarıyor.

Çocuğum kaygısını sadece bana gösteriyor, okulda gayet iyi. Bu normal mi?

Çok sık görülür. Çocuklar duygularını en güvende hissettikleri kişinin yanında en çıplak haliyle yaşarlar. Ama bunu hemen iyiye yormayın. Okulda hiç belli etmeyen bir çocuk günü büyük bir çabayla geçiriyor ve kaygısını bastırıyor olabilir. Öğretmeniyle konuşup okulda sessiz bir kaçınma olup olmadığını sormak iyi olur.

Büyüyünce geçer mi?

Bir kısmı geçer. Ama kaçınmayla pekişmiş kaygı kendiliğinden geçmez; çocuk büyüdükçe kaçtığı şeylerin listesi de uzar. Çocuğun hayatı daralıyorsa "büyüyünce geçer" diye beklemek güvenli değildir.

Kaynaklar

Polanczyk GV, Salum GA, Sugaya LS, Caye A, Rohde LA (2015). Annual research review: A meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 56(3), 345-365.

Kessler RC, Berglund P, Demler O, Jin R, Merikangas KR, Walters EE (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593-602.

Lebowitz ER, Marin C, Martino A, Shimshoni Y, Silverman WK (2020). Parent-based treatment as efficacious as cognitive-behavioral therapy for childhood anxiety: A randomized noninferiority study of supportive parenting for anxious childhood emotions. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 59(3), 362-372.

James AC, Reardon T, Soler A, James G, Creswell C (2020). Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020(11), CD013162.pub2. doi:10.1002/14651858.CD013162.pub2

Nook EC, Sasse SF, Lambert HK, McLaughlin KA, Somerville LH (2018). The nonlinear development of emotion differentiation: Granular emotional experience is low in adolescence. Psychological Science, 29(8), 1346-1357.

Ornaghi V, Brockmeier J, Grazzani I (2014). Enhancing social cognition by training children in emotion understanding: A primary school study. Journal of Experimental Child Psychology, 119, 26-39.

Lieberman MD, Eisenberger NI, Crockett MJ, Tom SM, Pfeifer JH, Way BM (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421-428.

Kircanski K, Lieberman MD, Craske MG (2012). Feelings into words: Contributions of language to exposure therapy. Psychological Science, 23(10), 1086-1091.

Obradović J, Sulik MJ, Armstrong-Carter E (2021). Taking a few deep breaths significantly reduces children's physiological arousal in everyday settings: Results of a preregistered video intervention. Developmental Psychobiology, 63(8), e22214. doi:10.1002/dev.22214

Wouters P, van Nimwegen C, van Oostendorp H, van der Spek ED (2013). A meta-analysis of the cognitive and motivational effects of serious games. Journal of Educational Psychology, 105(2), 249-265. doi:10.1037/a0031311

American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, Facts for Families: Anxiety and Children.

Walter HJ ve ark. (2020). Clinical practice guideline for the assessment and treatment of children and adolescents with anxiety disorders. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 59(10), 1107-1124.

Bu yazı hakkında

Yazan: Klinik Psikolog Şenel Karaman — EMDR Europe akredite danışmanı. 1999'dan bu yana travma, yetişkin, çift ve aile danışmanlığı alanlarında çalışıyor; Liman Psikoloji Aile Danışma Merkezi'nin kurucusu. → Hakkımızda · İletişim

Bu yazıdaki bilgiler uluslararası hakemli araştırmalara ve kurumsal klinik kılavuzlara dayanır; kişisel değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez.

Yorumlar


bottom of page